Chuyện rằng :

Có một nhà thám hiểm lênh đênh trên sóng nước. Trong những ngày tháng cô đơn ấy, anh ta rất thèm được liên hệ với thế giới bên ngoài. Thế nhưng, chỉ có một chú chim nhỏ sáng nào cũng bay tới và đậu trên chiếc bè của anh ta. Rồi một ngày kia, chú chim nhỏ ấy không còn bay tới nữa và anh ta cảm thấy buồn bã như mất đi một người bạn thân thương nhất.

Từ câu chuyện này, gã mới “ngộ” ra rằng một trong những nỗi đớn đau nhất mà con người thường gặp phải, đó là sự cô đơn.

Cũng vì sợ nỗi cô đơn với những bước chân âm thầm, vò võ đi sớm về khuya một mình, mà những cô gái bước vào “tuổi băm” hằng mong ước có được một mảnh tình vắt vai.

Cũng vì sợ nỗi cô đơn với những đau yếu bệnh tật, mà những cụ già gần đất xa trời cũng cố vớt vát cho mình một chút tình trong cảnh hoàng hôn cuộc đời, bởi vì “con nuôi cha không bằng bà nuôi ông”.

Kinh nghiệm cho thấy chúng ta không thể nào sống cô độc lẻ loi như một hòn đảo giữa biển khơi, hay như một pháo đài biệt lập. Trái lại, chúng ta sống là sống với người khác trong một cộng đoàn hay trong một xã hội.

Trong cuộc sống chung này, chúng ta phải nương tựa và cậy dựa vào nhau. Thực vậy, nơi chính bản thân, chúng ta đã mang dấu ấn của biết bao nhiêu người góp phần xây dựng. Suốt dọc cuộc đời, chúng ta cũng đã nhận lãnh biết bao nhiêu nâng đỡ và trợ giúp của những người chung quanh. Thiếu vắng người khác, e rằng chúng ta khó có thể sống và tồn tại.

Đã sống chung cùng nhau, thì đương nhiên là phải trao đổi, phải có qua có lại, bởi vì chẳng ai dám vỗ ngực tự hào rằng mình đầy đủ mọi sự, chẳng cần tới người khác. Sự trao đổi ở đây được hiểu về phương diện tinh thần cũng như vật chất. Tuy nhiên, trong khuôn khổ của mục chuyện phiếm hôm nay, gã chỉ bàn tới phương diện vật chất mà thôi.

Trước hết, gã xin cả tiếng lại dài hơi mà thanh minh thanh nga rằng gã chẳng phải là một chuyên viên kinh tế, cũng như chưa bao giờ “ngâm kíu” sâu xa về vấn đề này, nên những điều được viết ra dưới đây, nếu có chi không đúng thì cũng xin bàn dân thiên hạ…sửa giùm và bổ túc thêm.

Bây giờ, gã xin cài số de, lùi về thời đại ban sơ. Lúc bấy giờ con người tụ họp thành những bộ lạc du mục, nay đây mai đó. Họ sinh sống bằng cách săn thú và hái trái cây trong rừng. Như vậy, họ trao đổi cho nhau những gì mình đã săn hay đã hái được. Chẳng hạn tôi trao cho anh một con thỏ rừng, thì anh sẽ đổi lại cho tôi một con gà rừng… Thế là vui vẻ, huề cả làng.

Tới một lúc nào đó trong giòng lịch sử, con người từ bỏ kiếp sống du mục, để định cư thành làng mạc, phát triển về nghề nông và trồng tỉa. Lúc bấy giờ hiện vật được đem ra trao đổi là lúa thóc và hoa trái, kết quả của biết bao nhiêu lao công vất vả, cũng như của biết bao nhiêu giọt mồ hôi và nước mắt đổ xuống trên ruộng đồng. Chẳng hạn tôi trao cho anh một thúng lúa, thì anh sẽ đổi lại cho tôi một thúng khoai…

Cùng với thời gian, cuộc sống con người không ngừng phát triển và người ta bỗng nghiệm ra rằng trao đổi bằng hiện vật quả là bất tiện vì nó cồng kềnh, khó mang và khó vác. Chẳng hạn khi phải đổi hai ba trăm thúng lúa lấy hay ba trăm thúng khoai. Thật là nhiêu khê và phúc tạp. Vì thế, người ta đã chọn những hiện vật quí hiếm làm phương tiện cho những cuộc trao đổi ấy.

Những hiện vật quí hiếm này thường thay đổi theo quan niệm của từng dân tộc. Chẳng hạn có những nơi người ta dùng vỏ sò vỏ ốc làm đồ trang sức, vì thế người ta đã chọn vỏ sò vỏ ốc làm phương tiện trao đổi và qui định cứ bao nhiêu chiếc vỏ sò và vỏ ốc thì sẽ đổi được một thúng lúa. Tuy nhiên, hiện vật quí hiếm được nhiều dân chọn lựa hơn cả đó là vàng và bạc.

Cuộc sống định cư đã dần dần kiện toàn cơ cấu và tổ chức của xã hội. Các thể chế chính trị bắt đầu hình thành. Trong thời gian đầu, hầu hết các dân tộc trên thế giới đều theo chế độ quân chủ. Nhà vua là người đứng đầu và cai trị dân chúng.

Khuôn mặt nhà nước cũng xuất hiện với đầy đủ mọi quyền hành trong tay. Và thế là nhà nước nhảy vào lãnh vực kinh tế và tài chánh để ấn định và kiểm soát việc trao đổi cũng như buôn bán, bằng cách độc quyền phát hành tiền bạc, bởi vì ai nắm giữ tiền bạc là nắm giữ uy quyền, khả dĩ ảnh hưởng và chi phối được người khác. Chẳng thế mà kinh nghiệm cho thấy :

- Chữ tiền liền với chữ quyền.

Hay như người Pháp đã bảo :

- Kẻ không có tiền bạc giống như một con chó sói không có răng.

Thuở ban đầu, tiền bạc thường được đúc bằng kim loại như vàng, bạc, đồng hay một thứ hợp chất nào đó. Nhưng rồi đồng tiền kim loại xem ra cũng bất tiện vì trọng lượng của nó, mỗi khi phải trao đổi nhiều, hay mỗi khi phải buôn bán lớn và thế là người ta bèn cho lưu hành tiền giấy, tiền “po-ly-me” như chúng ta thấy hiện nay.

Trên đây mới chỉ là những nét chấm phá đại cương về lai lịch và gốc gác của tiền bạc, chắc hẳn còn rất nhiều thiếu sót, mong được bàn dân thiên hạ cảm thông vì sự hạn hẹp của gã.

Tra cứu thêm một chút bằng cách mở tự điển ra, gã thấy người ta đã định nghĩa như sau :

Tiền là vật được đúc bằng kim lọai hay in trên giấy do nhà nước phát hành để dùng trong việc mua bán.

Còn bạc là một thứ kim loại sắc trắng, lấy ở núi, thường được dùng để làm đồ trang sức cũng như thường được dùng để đúc tiền. Vì thế, bạc cũng có nghĩa là tiền.

Và khi người ta ghép hai chữ tiền bạc lại với nhau để cho mạnh nghĩa hơn, thì tiền bạc được dùng để chỉ chung mọi thứ tiền.

Hẳn rằng ai trong chúng ta cũng đã hiểu được giá trị của tiền bạc, bởi vì :

- Có tiền mua tiên cũng được.

Hay như một câu “ca dao thời đại mới” vốn được cả và thiên hạ hiện nay loan truyền :

- Tiền là tiên là phật,

 Là sức bật của tuổi trẻ,

 Là sức khỏe của tuổi già,

 Là cái đà của danh vọng,

 Là cái lọng để che thân,

 Là cán cân của công lý.

Marcel Pagnol đã viết như sau :

“Tiền bạc vạn năng. Nó cho phép tất cả. Nó cho tất cả. Nếu tôi muốn có được một ngôi nhà tiện nghi hay một chiếc răng giả, nếu tôi muốn được khen tặng trên báo chí hay có được một người đàn bà trên giường…tôi có thể được tất cả những thứ ấy không phải bằng lời cầu khẩn, bằng thái độ siêng năng hay đạo đức. Chỉ cần mở tủ ra và hỏi : “Bao nhiêu ?”

Một tác giả khác cũng đã viết trên báo Tuổi Trẻ Cười như sau :

- Ông Tiền, ông Phật, ông Tiên,

 Ba ông đứng lại, ông Tiền cao hơn.

 Tiền nhiều : mặc kệ…vẫn hơn,

 Dẫu cho nhân sự ngả nghiêng tứ bề.

 Tiền nhiều chẳng ngán chẳng lo,

 Phất tay một cái nhằm nhè gì ông.

Hẳn rằng ai trong chúng ta cũng cần đến tiền, bởi vì kinh nghiệm cho thấy : đứng trước mọi công việc, thì vấn đề đầu tiên bao giờ cũng vẫn là vấn đề…tiền đâu.

Hẳn rằng ai trong chúng ta cũng đều thích tiền. Đưa cho đứa bé một tờ giấy bạc và một tờ giấy quảng cáo cho thuốc cao đơn hoàn tán, cũng in hình người, cũng màu sắc rực rỡ chẳng khác chi tờ giấy bạc, thế mà đứa bé vẫn cứ giơ tay ra chộp vội lấy tờ giấy bạc.

Với các cụ già cũng thế, mỗi khi được ai cho tiền, xem ra mắt các cụ sáng hơn và nụ cuời các cụ tươi hơn. Chẳng thế mà người Trung Quốc đã nói :

- Ngay cả thằng mù cũng thấy được tiền.

Hẳn rằng ai trong chúng ta cũng đều phải vất vả, bươn chải ngược xuôi để tìm tiền kiếm bạc, đem về nuôi sống bản thân và gia đình. Nhiều khi làm lụng đầu tắt mặt tối và vẫn thiếu hụt, giật gấu vá vai, khiến gia đình lâm vào cảnh nheo nhóc và bất ổn.

Thế nhưng, tiền bạc vẫn mãi mãi vẫn là một con dao hai lưỡi, biết sử dụng thì đem lại lợi ích, bằng không thì chỉ đem lại những hậu quả thảm khốc, đúng như một câu danh ngôn đã bảo :

- Tiền bạc là một tên đầy tớ tốt nhưng lại là một ông chủ hà khắc.

Thực vậy, nếu chúng ta tìm tiền kiếm bạc một cách quang minh chính đại và tiêu dùng tiền bạc một cách hợp tình hợp lý, thì tiền bạc giống như một tên đầy tớ trung thành giúp chúng ta trong nhiều công việc.

Trái lại, nếu chúng ta quá quyến luyến với tiền bạc và nhất là nếu chúng ta để cho nỗi đam mê tiền bạc chi phối, lúc bấy giờ tiền bạc sẽ trở thành một ông chủ hà khắc, giết chết những tình cảm tốt đẹp của chúng ta đối với những người chung quanh, bằng những hành động bất công : nào hối lộ, nào trộm cắp, nào bóc lột sức lao động của người khác…chúng ta sẵn sàng làm mọi việc, kể cả đạp lên người khác, để vơ vét về cho đầy túi tham của mình, nhưng làm sao nhét cho đầy, bởi vì lòng tham chính là một cái túi không đáy.

Chính vì thế, các cụ ta ngày xưa đã có lý khi ghép chữ tiền vào với chữ bạc. Chữ bạc ở đây không phải chỉ có nghĩa là tiền, mà còn có nghĩa là mỏng, kém, ít, không có lòng, không biết ơn. Chẳng hạn :

Bạc bẽo là cách ăn ở với người thân không ra gì.

Bạc nghĩa là kém nhân nghĩa, bội bạc, phản lại người làm ơn cho mình.

Bạc tình là kém tình yêu, thiếu chung thủy, không đoái hoài tới người yêu của mình nữa.

Và như vậy, tiền là một trong những nguyên nhân làm cho bạc tình bạc nghĩa, hay nói cách khác làm mất đi tình nghĩa giữa chúng ta với những người chung quanh. Điều này hẳn đã được chứng thực qua kinh nghiệm thương đau của cuộc sống thường ngày với rất nhiều những sự việc đầy cay đắng.

Trước hết là trong phạm vi gia đình.

Thứ nhất, tiền đã làm bạc mất tình nghĩa giữa cha mẹ và con cái.

Có một anh chàng ca sĩ nọ rất thành công với tiếng đàn tiếng hát của mình. Anh ta kiếm được rất nhiều tiền và trở thành một “siêu sao” trên bầu trời ca nhạc. Đi tới đâu anh ta cũng được những người ái mộ vây quanh. Tiếng lành đồn xa, vọng về tới tận thôn làng hẻo lánh nơi cha mẹ anh đang sống âm thầm trong cảnh nghèo túng. Hai ông bà dành dụm được một chút tiền còm và quyết định làm một chuyến lên thành phố để được chiêm ngắm đứa con mình đã đứt ruột cưu mang và nuôi dưỡng.

Hai ông bà đứng chờ ngoài cổng rạp chờ gặp đứa con sau giờ trình diễn. Khi đứa con đi ngang qua, hai ông bà giang rộng đôi vòng tay và nói :

- Ôi con tôi.

Thế nhưng anh ta đã lạnh lùng quay mặt đi và nói :

- Ông bà mà là ba má của tôi sao ?

Anh ta không muốn cho mọi người biết được cái gốc gác “hai lúa” của mình. Thế nhưng, nếu không có những hạt lúa mà cha mẹ anh ta đã chắt chiu để gửi cho anh ta ăn học thì làm sao anh ta có được như ngày nay.

Thứ hai, tiền đã làm bạc mất tình nghĩa giữa anh chị em ruột thịt với nhau.

Nguyên Huy, trong mục “truyện ngắn 100 chữ” kể lại mẩu tâm sự của một đứa cháu như sau :

Bà mất sớm. Mẹ cháu nuôi cậu học xong đại học mới lấy chồng. Cậu thành đạt, giỏi giang. Mẹ cháu luôn tự hào về cậu.

Cậu đi nước ngoài về, quà cho đồng nghiệp, cho cấp trên thật ê hề. Chỉ thiếu quà cho mẹ con cháu.

Cháu không cần quà, rụt rè sang xin cậu tiền học phí, sắp đến kỳ thi rồi. Tháng qua mẹ ốm, cháu không dạy kèm được, lại phải tiêu nhiều.

Cậu khó chịu :

- Đến khổ với mẹ con mày. Cái thân cũng lo không xong, cứ ám tao mãi thế này.

Cháu rơi nước mắt, nhớ lời ru xưa :

- Tò vò mà nuôi con nhện…

Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, nhiều người ở thành phố vì sợ nhà nước giải tỏa, đã trở về miền quê. Nhiều người ở miền quê có nhiều ruộng cũng vì sợ nhà nước tịch thu, sẵn sàng cho ruộng và để những người thân ở thành phố sống trên phần đất của mình.

Sau một thời gian, tình hình trở nên lắng dịu và không thấy nhà nước “đấu tố hạng phú nông” như ở ngoài Bắc. Thêm vào đó, ruộng vườn lại có giá. Thế là người ta liền nói bóng nói gió, nói xa nói gần cốt ý đòi lại phần đất đã lỡ cho. Tới nước này thì tình nghĩa chẳng còn đẹp đẽ và đầm ấm như hôm nào.

Trong những năm gần đây nhà cửa và đất đai ở thành phố cũng như ở ngoại ô tăng giá ào ào. Không phải tấc đất tấc vàng mà nhiều khi còn hơn thế nữa. Một miếng đất nhỏ hay một căn nhà lụp xụp ngày xưa chẳng đáng giá bao nhiêu, thế mà bỗng dưng trở thành một gia tài to lớn.

Cũng chính vì thế, trên báo chí gã đã từng chứng kiến biết bao nhiêu vụ án. Anh em đâm chém nhau chỉ vì miếng đất hay căn nhà. Cha mẹ và con cái lôi nhau ra tòa cũng chỉ vì căn nhà hay miếng đất. Miếng đất và căn nhà đã hủy diệt tình nghĩa gia đình.

Thứ ba, tiền đã làm bạc mất tình nghĩa vợ chồng.

Thực vậy, có tiền, anh chồng bắt đầu ăn chơi sa đọa, đèo bồng bồ nhí. Có tiền chị vợ bắt đầu khinh bỉ anh chồng, coi anh chồng chẳng còn tì “gờ ram” nào cả. Đó là những chuyện vốn thường xảy ra như cơm bữa trong xã hội hiện nay. Gã xin đưa ra một trường hợp điển hình được đăng tải trên báo “Phụ Nữ Chủ Nhật” :

Ngày anh Châu xách va li ra khỏi nhà, chị Loan uất ức nói trong nước mắt :

- Để coi ổng ngon đến cỡ nào, nhiêu đó rồi cũng ba bảy hai mươi mốt ngày thôi.

Anh Châu và chị Loan ngày xưa học cùng lớp, lấy nhau được 15 năm, có hai mặt con. Vợ chồng đều là công chức. Cuộc sống thay đổi làm con người cũng thay đổi theo. Từ ngày nghỉ làm công sở, theo bạn bè đi nuôi tôm, anh Châu bắt đầu đổi khác.

Trúng tôm, anh Châu bồ bịch, ăn chơi xả láng. Khi mọi chuyện đến tai chị Loan thì anh Châu đã sống như vợ chồng với một cô gái bán bia ôm và họ sắp có con. Vợ chồng anh ra tòa ly dị, chia đôi tài sản là căn nhà. Chị Loan dành phần nuôi con. Đễ giữ lại căn nhà, chị Loan phải vay mượn đưa cho anh Châu phân nửa tiền trị giá căn nhà.

Ly dị xong, anh Châu dọn đến sống với cô gái bán bia ôm. Một thời gian sau, chị Loan xin được công việc làm khá hơn. Nếu việc làm của chị thuận lợi bao nhiêu, thì anh Châu ngược lại. Số tiền chia đôi căn nhà, anh Châu bung ra làm ăn lớn. Không may cho anh, càng làm càng thua lỗ. Vốn liếng chẳng những không còn mà nợ nần chồng chất. Nhà cũng chẳng có, vợ chồng con cái phải trú tạm trong trại tôm giữa đồng không mông quạnh. Nhìn cuộc sống thảm hại của anh bây giờ và cuộc sống khá giả của chị Loan ai cũng xót và tiếc cho anh.

Anh Châu mặc cảm chẳng dám về thăm con, thậm chí ngày con thi đậu vào trường chuyên anh cũng chẳng dám gọi điện thoại chúc mừng, càng lúc anh càng thấy mình thấp kém so với vợ cũ và mối quan hệ cha con ngày càng xa.

Lúc này chị Loan bắt đầu hả hê :

- Quả báo nhãn tiền, gieo nhân nào, gặt quả ấy.

Mang tâm trạng của người chiến thắng trước sự thất bại của người chồng cũ, gặp ai chị Loan cũng kể lể với giọng điệu như trả thù được người đã gieo cho mình nhiều đau khổ trong quá khứ. Ngay cả với con cái, lúc nào chị cũng chì chiết :

- Ba chúng mày chắc sáng mắt ra rồi, vợ đẹp con ngoan không chịu, đi theo cái đồ tào lao, giờ chẳng ra sao, thật đáng kiếp.

Chị đâu có biết rằng dù anh Châu có phụ rẫy chị đi chăng nữa, anh cũng vẫn là ba của các cháu. Sự hả hê của chị làm cho các con đau lòng.

Tiếp đến là trong phạm vị xã hội.

Thứ nhất, tiền đã làm bạc mất tình nghĩa thày trò.

Vì tiền, người ta sẵn sàng lừa thày. Một câu chuyện quá quen thuộc mà nhiều người trong chúng ta đã biết, đó là câu chuyện của Giuđa.

Giuđa là một người môn đệ được Đức Kitô tuyển chọn, yêu thương và đặt vào trong nhóm 12 tông đồ, là những người thân cận với Ngài. Thế nhưng, vì lòng đam mê tiền bạc, Giuđa đã bán Ngài bới giá 30 đồng bạc, giá mua một tên nô lệ, để rồi Ngài đã bị đóng đanh vào thập giá như một tên tội phạm.

Thứ hai, tiền đã làm bạc mất tình nghĩa bè bạn.

Vì tiền, người ta sẵn sàng phản bạn. Đúng thế, bạn bè một thời đã đồng lao cộng khổ, đã nằm gai nếm mật để cùng nhau theo đuổi một lý tưởng, một mục đích nào đó, thế nhưng chỉ vì những quyền lợi riêng tư người ta sẵn sàng quay lưng chống lại nhau. Hay chỉ vì chia chác không đều những lợi nhuận, người ta cũng sẵn sàng đấm đá và cấu xé lẫn nhau.

Nhất là khi người bạn sa cơ thất thế, người ta bèn quay phắt 180o, biến bạn thành thù để tránh đi những liên lụy, như ca dao đã diễn tả :

- Trong tay có sẵn đồng tiền,

 Dẫu lòng đổi trắng thay đen khó gì.

Tiền bạc có uy lực riêng của nó. Tuy nhiên, uy lực ấy không phải là vô song và tuyệt đối như người ta vốn thường sánh ví :

Tiền bạc có thể mua được một ngôi nhà, nhưng không mua được một mái ấm.

Tiền bạc có thể mua được một chiếc giường êm ấm, nhưng không mua được giấc ngủ ngon lành.

Tiền bạc có thể mua được chiếc đồng hồ, nhưng không mua được thời gian.

Tiền bạc có thể mua được sách vở, nhưng không mua được kiến thức.

Tiền bạc có thể mua được địa vị, nhưng không mua được lòng tin phục.

Tiền bạc có thể mua được thuốc men, nhưng không mua được sức khẻo.

Tiền bạc có thể mua được tình dục, nhưng không mua được tình yêu….

Và để kết luận, gã xin kể lại một mẩu chuyện như sau.

Anh kia cho người bạn vay một số tiền. Tới hẹn, người bạn không có khả năng chi trả, nên tìm cách lẩn trốn. Ngày nọ anh ta bỗng nhìn thấy người bạn đang đi trên hè phố. Anh ta vội chạy tới, khiến người bạn không thể lánh mặt. Anh ta nhìn người bạn và nói :

- Này bạn, tôi thà mất tiền còn hơn là mất bạn.